હરિને પ્રાપ્ત કરવા, સ્વર્ગ કે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવાનો રસ્તો માત્ર ધાર્મિક કર્મકાંડ જ નથી, કેવળ પરલોકમાં મૃત્યુ પછી સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરવાનો આધાર જ માત્ર નથી, પરંતુ આ જે જીવન મળ્યું છે તેમાં સુખ- શાંતિથી, સદાચારથી, ધર્મમાં ઓત્તપ્રોત થવાનો રસ્તો છે. મૃત્યુ પામ્યા પછી સ્વર્ગ મળશે કે નહિં એ આપણે જાણતા નથી. પરંતુ આધ્યાત્મિક સાધનાના માર્ગ ઉપર ચાલતા રહીને જે જીવન મળ્યું છે તેમાં સ્વર્ગની સ્થાપના કરી શકીએ છીએ.
![](http://www.suvichardhara.com/wp-content/uploads/2019/07/swarg-nark-in-hindi-1486387636_835x547.jpg)
આયુર્વેદની ચરક સંહિતામાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે આલોકમાં કે મરણ પછીનાં પરલોકમાં જે પરમ સુખ અનુભવાય છે તે દરેક પ્રાણીઓની પરમ મનની શાંતિ ને જ આધીન છે. અર્થાત સ્વસ્થ એના શાંતિમન એ જ પરમ શ્રેષ્ઠ સુખ-શાંતિ અને મુક્તિ છે. એજ સ્વર્ગ છે. એજ નરક છે. અશાંત ભટકતું મન જ મોટામાં મોટું દુ:ખ બંધન છે.
ભગવત્ ગીતાનું વાંક્ય છે કે’ પ્રસન્ન ચેતસોહયાશુ બુધ્ધિં પર્યવતિષ્ઢતે’ (અધ્યાય૨)
જો કોઈ ‘મન’ કો પરખલે તાકો કાલ ન ખાય.
જગતમાં જે કંઈ મેળવવાની ઝંખના છે. લોલુપ્તતા છે. એ દેહ ઇર્ષા છે. લોભ છે કામ-ક્રોધ તે સર્વે અસ્વસ્થમન થી થાય છે. પછી એ ઝંખના સત્તાથી હોય, કે પૈસા માગતી હોય કે મોક્ષની પરંતુ ઝંખના તે ઝંખના જ છે અને લોભ વૃત્તિથી ભરેલા પોટલા પૈસાના હોય કે પુણ્યનાં પરંતુ તે વૃત્તિઓ એક મનની આકાક્ષીય વૃત્તિજ છે, બંધન છે. અને તે દરેકમાં અસ્વસ્થ મનજ કારણભૂત છે.
![](http://www.suvichardhara.com/wp-content/uploads/2019/07/iso-hi-24057-1024x685.jpg)
એક ફિલ્મી ગીત છે. જેમાં ‘મન હી દેવતા. મન હી ઇશ્વર- મનસે બડા ન કોઈ’ તુલસીદાસજી કહેતા ‘મન’ કહી જૈસી ભાવના તૈસ ફલ તેહી દેત.કોણ સુખી છે ? અને કોણ દુ:ખી છે? મનનાં વિચારો જ આપણને સુખી-દુ:ખી કર્યા કરે છે. મહત્વાકાંક્ષાઓ જ વ્યકિતને, ઇર્ષામાં સળગાવી શાંતિ હણે છે. શાંત-સંતુષ્ટ સાત્વિક વિચાર વાળો મનુષ્યો માટે અહિંજ શાંતિને મુક્તિ કે મોક્ષ છે.
સ્વર્ગ મનુષ્યની દૃષ્ટિ અને વિચાર કરવાની રીતમાં જ રહેલું છે. એ કોઈ વિશેષ જગ્યાનું નામ નથી આવું પંડિત રામશર્માએ કહેલું. વળી સ્વર્ગની એ કલ્પના કરવી પણ વ્યર્થ છે કે જે આપણને મર્યા બાદ મળે છે. સુખ-શાંતિ, સંતોષ-પ્રેમ- સર્વપ્રાણીઓ પ્રત્યે દયાભાવ, શ્રદ્ધા વિગેરે વાળું જીવન જ સ્વર્ગ છે કલેશ ઝઘડા, દુશ્મની, વેર, ઝેર, ખરાબ કાર્યો કરવાવાળું જીવન, વ્યસન યુક્ત ઉદ્વૈગ, અસંતોષવાળું જીવન જ નરક છે.
![](http://www.suvichardhara.com/wp-content/uploads/2019/07/death-5551bebbef72e_g.jpg)
પ્રાણિમાત્રની વેદના અને પ્રાણીઓનાં દુ:ખો દુર કરવાની વૃત્તિ એ જ સાચા સ્વર્ગનું પ્રમાણ છે. એ જ કામનાઓ કરભલા તો હોગા ભલાનું સૂત્ર સાર્થક કરીને જીવનને ઉજાળે છે.
નત્વહં કામયેત રાજ્યં ન સ્વર્ગ ન પુનર્ભવ :।
કામયેત દુ:ખ તપ્તાનાં પ્રાણિનાં આર્તનાશનમ્ ।।’
![](http://www.suvichardhara.com/wp-content/uploads/2019/07/e2292049a1f2016c273af56d6144953c.jpg)
પ્રાણિમાત્રોની દુ:ખો કરવાની વૃત્તિ જ જીવનને સ્વર્ગ બનાવી દે છે. તુલસીદાસજી કહેતાં કે પરોપકાર એ જ ધર્મ છે એક બીજાને પિડા આપવી એ જ અધર્મ છે.આમ આપણે આપણાં જીવનને જ સ્વર્ગ બનાવી એવી પ્રભુને પ્રાર્થના કરીએ। સંતકબીર સાહેબ કહેતા’ મોં કો કહાં ઢૂંઢે બંદે, મેં તો તેરે પાસમે.’ કહે કબીર સુનો ભા ઈ સાધો, સબ શ્વાસો કે શ્વાસમેં, ભગવતગીતામાં પણ શ્રીકૃષ્ણે કહેલું છે. ‘ઇશ્વર દરેકનાં હૃદયમાં જ રહેલો છે. ઇશ્વરની આરાધના કરીએ કે આપણું જીવન સુંદર બનાવીને આ પૃથ્વી પર જ સ્વર્ગનું નિર્માણ કરીએ. મંગળ કરીએ. દરેકમાં સિયારામનાં દર્શન કરીએ.